Een tuin die zichzelf onderhoudt en tegelijkertijd het hele jaar door voedsel levert? Het lijkt bijna te mooi om waar te zijn. Toch benadert een voedselbos dit ideaal op verrassend realistische wijze. Het concept van een voedselbos draait om het creëren van een zelfvoorzienend ecosysteem, sterk vergelijkbaar met een natuurlijk bos. In tegenstelling tot traditionele landbouw vereist een voedselbos geen kunstmest, pesticiden of zelfs veelvuldig water geven. Het is een samenspel van planten, bomen, en dieren dat niet alleen voedsel voortbrengt, maar ook de biodiversiteit bevordert en bijdraagt aan een gezonde bodem. Laten we eens dieper ingaan op wat een voedselbos precies inhoudt en waarom steeds meer mensen (waaronder ik) gefascineerd raken door dit innovatieve concept.
Wat is een voedselbos?
Er zijn verschillende definities van een voedselbos. Volgens Martin Crawford is een voedselbos een tuin die de structuur van een jong, natuurlijk bos nabootst, met voornamelijk eetbare planten. Martin is een voedselbospionier uit Engeland, hij gebruikt ook vaak de term bostuin of forest garden.
Volgens de Netwerk Voedselbosbouw omvat een voedselbos “een door mensen ontworpen productief ecosysteem naar het voorbeeld van een natuurlijk bos, met een hoge diversiteit aan meerjarige en/of houtige soorten, waarvan delen (vruchten, zaden, bladeren, stengels ed.) voor de mens als voedsel dienen.” Daarbij geven ze nog een aantal voorwaarden zoals een minimum aantal vegetatielagen en een minimaal oppervlakte van 0,5 hectare.
Of je nu een ‘bostuin’ wilt maken of een ‘voedselbos’ (wat klinkt als een veel groter oppervlakte), de principes zijn hetzelfde. Je probeert een veerkrachtig ecosysteem aan te leggen dat voedsel produceert door gebruik te maken van de principes die in een bos bestaan. Voor het gemak gebruik ik de term voedselbos. In mijn optiek bestaat een voedselbos altijd uit een paar aspecten:
- Het is ontworpen en aangelegd om voedsel te produceren.
- Het nabootsen van een natuurlijk bos (een veerkrachtig ecosysteem)
- Het gebruik/bestaan van meerdere vegetatielagen
In een voedselbos wordt (net als in een gewoon bos) vooral gebruikgemaakt van meerjarige planten (overblijvende vaak houtachtige planten) zoals fruitbomen, notenbomen, bessenstruiken en meerjarige groenten of kruiden. En een voedselbos wordt gedomineerd door polycultuur; er is een grote diversiteit aan planten.
De structuur van een voedselbos
Een voedselbos kan bestaan uit 9 lagen. Deze lagen werken samen met elkaar om een zelfvoorzienend ecosysteem te creëren. De ene laag zorgt bijvoorbeeld voor beschutting van de wind of de zon, zodat de andere laag hierdoor beter kan groeien (een schaduwminnende plant zoals daslook).
De 9 vegetatielagen van een voedselbos zijn als volgt opgebouwd:
- Climaxbomen (woudreuzen): Grote kruinbomen die tussen de 30-40 meter hoog worden.
- Secundaire boomlaag: Bomen die kleiner blijven vanwege hun behoefte aan schaduw en beschutting.
- Struiken: Houtige vaatplanten met meerdere stammen. Variërend van bijvoorbeeld Kruisbessen (1-1,5 meter) tot Hazelaars (tot 12 meter hoog).
- Kruidachtigen (kruidlaag): Niet te verwarren met keukenkruiden. Deze laag bestaat uit kruiden die struikachtig zijn zoals rozemarijn of tijm. Ze hebben zwakkere stengels en overwinteren vaak als wortelstokken, knollen of bladrozetten. Sommige, zoals aardpeer, kunnen 1,5-2 meter hoog worden.
- Bodembedekkende laag: Voornamelijk kruipende planten zoals bosaardbeitjes, dicht bij de bodem met een vergelijkbare fysiologie als de kruidlaag.
- Ondergrondse laag: Een essentiële maar vaak onzichtbare laag in meerjarige systemen, waar microben, plantenwortels, bacteriën en schimmels een belangrijk samenspel vormen voor bodemgezondheid en voedingsstoffenkringloop.
- Verticale laag (klimmers): Planten zoals de kiwibes, druiven of schijnaugurken die zich om andere structuren heen slingeren.
- Water- en oeverplanten: Planten die gedijen in vochtige omstandigheden in of rondom vijvers.
- Myceliale/Fungale laag: Paddenstoelen die een cruciale rol spelen in de ontbinding van organisch materiaal en voedingsstoffenrecycling binnen het voedselbos.
Ontdek hier welke voedselbosplanten je per vegetatielaag kan aanplanten.
Foto’s van het Voedselbos Kanaalweg in Utrecht
Hoe werkt een voedselbos in de praktijk?
In Nederland zien we landbouw en natuur vaak als twee aparte dingen, wat eigenlijk heel vreemd is als je erover nadenkt. Landbouw en natuur zijn nauw met elkaar verbonden. Maar als je aan landbouw denkt, denk je vaak aan grote oppervlakten monocultuur met als doel om voedsel te produceren. Natuur daarentegen is vaak een beschermd gebied met als doel om de biodiversiteit te verbeteren, maar die heeft juist geen voedselproducerende functie. En dat terwijl natuur en landbouw elkaar nodig hebben.
Bij een voedselbos heb je natuur en voedselproductie op één plek. Het idee is om een duurzaam systeem te creëren waarin planten elkaar aanvullen, de bodem gezond blijft en er het hele jaar door oogstbare gewassen zijn. Op deze manier versterken landbouw en natuur elkaar.
Voordelen van een voedselbos
Dat ik fan ben van voedselbossen wist je waarschijnlijk al. Toen ik ontdekte wat voedselbossen allemaal voor voordelen hebben, kon ik het bijna niet geloven. Maar ik heb het zelf gezien en ervaren bij diverse voedselbossen. Een paar van de voordelen zijn:
- Zelfvoorzienend: Dit is een van de belangrijkste voordelen. Een voedselbos functioneert zonder externe input zoals kunstmest of bestrijdingsmiddelen.
- Weinig onderhoud: Eenmaal opgezet vergt een voedselbos relatief weinig onderhoud.
- Veerkrachtig: Door de diversiteit aan planten is een voedselbos beter bestand tegen ziekten en klimaatverandering. Je werkt met de natuur mee in plaats van er tegenin te gaan, dit zorgt voor meer opbrengst.
- Milieuvoordelen: Ze dragen bij aan de biodiversiteit, het verbetert de bodemkwaliteit, kan meer water vasthouden en het draagt bij aan koolstofopslag (CO2).
- Oogst: Het biedt toegang tot vers, lokaal en biologisch voedsel. Daarnaast geeft een voedselbos bijna jaarrond mogelijkheden tot het oogsten van voedsel. En daarbovenop zal elk jaar de oogst groter worden.
- Economische voordelen: Na de aanplant zijn er maar weinig kosten die je maakt behalve de arbeidsuren. Je hoeft geen bestrijdingsmiddelen en kunstmest te kopen en je hoeft geen irrigatiesysteem aan te leggen.
Oogst uit een voedselbos:
Uitdagingen bij voedselbossen
Hoewel voedselbossen veel voordelen bieden, zijn er ook uitdagingen, zoals:
- Productietijd: Het kan een aantal jaar duren voordat een voedselbos volledig productief is. De meeste bomen en struiken hebben een paar jaar nodig om te groeien en een substantiële oogst te produceren.
- De eerste jaren: In de beginfase van een voedselbos is er waarschijnlijk nog geen natuurlijke balans, je kan dan meer last krijgen van plagen zoals luis, spinselmot en ziektes. Na verloop van tijd zou het ecosysteem steeds weerbaarder moeten worden.
- Schaalbaarheid: De vraag blijft of voedselbossen op grote schaal genoeg voedsel kunnen produceren om aan de wereldwijde behoefte te voldoen. Maar ik denk dat er hoe dan ook verandering nodig is in het huidige landbouwsysteem en dat voedselbossen een betere mogelijkheid bieden tot ecologisch herstel en voedselproductie tegelijkertijd.
- Het oogsten. In een voedselbos kost het oogsten vaak meer tijd. Het is vooral handmatig werk en je moet goed weten wat je kan oogsten. Al bestaan er ook productievoedselbossen die in rijen werken, waar het oogsten wel machinaal of met drones kan worden gedaan.
Een mooi voorbeeld: Ketelbroek
Een inspirerend voorbeeld van een succesvol voedselbos is Ketelbroek in Groesbeek. Op een zonnige dag in september wandelde ik door dit prachtige voedselbos van 3,5 hectare, tijdens de eerste lesdag van de basiscursus van Voedsel uit het Bos. Ik was verwonderd. Overal hoorde je vogels en insecten zoemen. Een van de hoogtepunten van deze plek was het zien van de beverdam die er sinds een jaartje zat. Een duidelijk voorbeeld van de bloeiende biodiversiteit.
Voedselbos in je eigen tuin
Overweeg om een voedselbos in je eigen tuin te beginnen! Waarom zou je sierplanten hebben als je ook eetbare planten kunt hebben die bijdragen aan de biodiversiteit en je voorzien van gezond voedsel? Het opzetten van een mini-voedselbos in eigen tuin kan een lonende manier zijn om duurzamer te leven en een positieve impact te hebben op je directe omgeving. Dat is een van de belangrijkste redenen waarom ik een voedselbos zo briljant vind! Wil je meer leren over voedselbossen? Doe dan mee aan de workshop ‘begin een mini-voedselbos in je eigen tuin‘.
Op mijn inspiratie-pagina vind je meer bronnen om dieper in de wondere wereld van voedselbossen te duiken. Ook sta ik open om mijn favoriete boeken uit te lenen over dit onderwerp. Neem gerust contact op als je meer wilt weten of als je mee wilt doen aan een rondleiding door een voedselbos in Utrecht.
