Een voedselbos is een unieke manier van landbouw die de natuur imiteert. In plaats van rijen eenjarige planten, vind je hier een divers ecosysteem van meerjarige planten, struiken, en bomen die samenwerken om voedsel te produceren. Deze gelaagde aanpak maakt voedselbossen veerkrachtiger en duurzamer. Laten we eens duiken in de negen vegetatielagen die je kunt vinden in een voedselbos, en ontdekken welke planten je kunt gebruiken om je eigen voedselbos op te bouwen.
Wat is een voedselbos?
Een voedselbos is een landbouwsysteem dat voedsel produceert door een natuurlijk bos na te bootsen met meerdere vegetatielagen. Net als in een gewoon bos bestaat een voedselbos vooral uit meerjarige planten. Dat zijn planten die elk jaar verder groeien of planten die tijdens de winter afsterven, maar in het voorjaar weer opkomen. Er is dus een groot verschil met een moestuin, waarin er vooral gewerkt wordt met eenjarige planten. Lees hier waarom ik zo’n fan ben van voedselbossen.
Diversiteit en voordelen
Diversiteit is een essentieel kenmerk van een voedselbos. Met een mix van verschillende planten, of polycultuur, is een voedselbos veerkrachtiger en beter bestand tegen ziekten en plagen. Daarnaast functioneert een voedselbos zonder externe input zoals kunstmest of bestrijdingsmiddelen. Ook hoef je in een bestaand voedselbos geen water te geven. Een ander groot voordeel van een voedselbos ten opzichte van conventionele landbouw is dat het veel milieuvoordelen heeft. Door de diversiteit aan planten draagt een voedselbos bij aan de biodiversiteit, het verbetert de bodem en draagt bij aan het opslaan van koolstof (CO2).
Maar hoe breng je die diversiteit aan? En welke vegetatielagen zijn er precies? Hier zijn de negen vegetatielagen van een voedselbos, compleet met voorbeelden van geschikte planten.
De 9 vegetatielagen van een voedselbos
Een voedselbos kan bestaan uit 9 lagen. Deze lagen werken samen met elkaar om een zelfvoorzienend ecosysteem te creëren. De ene laag zorgt bijvoorbeeld voor beschutting van de wind of de zon, zodat de andere laag hierdoor beter kan groeien (een schaduwminnende plant zoals daslook). De 9 vegetatielagen van een voedselbos zijn als volgt opgebouwd:
1. Climaxbomen
Dit is een van de belangrijkste lagen in een voedselbos, bestaande uit de grootste bomen die er in je voedselbos komen te staan. De echte woudreuzen die wel 30 tot 40 meter hoog worden. Deze bomen groeien over het algemeen langzaam en hebben meer beschutting nodig terwijl ze groeien. Zoals in een echt bos, staan de woudreuzen tussen allerlei andere vegetatielagen. Pas als ze wat groter zijn, reiken ze ver naar het zonlicht en groeien uit tot heuse woudreuzen. Het is dus belangrijk om deze laag bij het aanplanten te ondersteunen met pioniersoorten (zie onderaan deze blog voor meer uitleg) of andere beplanting.
- Walnoot
- Kastanje
- Beuk
- Zomereik
- Pawpaw
2. Secundaire boomlaag
Deze laag bestaat uit bomen die wat kleiner blijven en hooguit 10-25 meter worden. Binnen deze laag vallen bijna alle fruitbomen.
- Appelboom
- Peerboom
- Mispel
- Kersenboom
- Abrikoos
- Pruim
- Vijg
3. Struiken
Deze laag bestaat uit planten met houtige stammen, vaak meerdere stammen. Deze laag is soms verwarrend, want de hoogte kan behoorlijk verschillen. Zo kunnen kruisbessen slechts 1 tot 1,5 meter worden, maar hazelaars wel 12 meter hoog.
- Hazelaar
- Frambozen, bramen, japanse wijnbes
- Krenten
- Lijsterbes
- Gele kornoelje
- Bessen: bosbessen, kruisbessen, rode bessen, aalbessen etc.
4. Kruidachtigen of kruidlaag
Deze laag bestaat uit struikachtige kruiden en meerjarige groenten. Ze hebben zwakkere stengels dan de hierboven genoemde planten en sterven soms bovengronds af in de winter. Ze overleven via hun wortelstokken, knollen of bladrozetten.
- Aardpeer
- Artisjok
- Rozemarijn
- Tijm
- Asperge
- Wilde Marjolein
- Munt
5. Bodembedekkende laag
Dit is de laag die het dichts bij de bodem zit. Het zijn vooral kruipende planten zoals bosaardbeitjes, en ze lijken qua fysiologie erg op de kruidlaag. Deze planten verspreiden zich vaak horizontaal.
- Bosaardbeitjes
- Hondsdraf
- Campanula
- Dovenetel
- Daslook
6. Ondergrondse laag
Een belangrijk maar vaak onzichtbare laag in een voedselbos. Het is de plek onder de grond waar we nog niet zoveel over weten, maar waar talloze insecten, microben, plantenwortels, bacteriën en schimmels een belangrijk samenspel vormen voor bodemgezondheid en voedingsstoffenkringloop.
7. Verticale laag (klimmers)
Deze laag plant je vaak pas aan als andere bomen of planten wat groter zijn. Veel van deze planten groeien om andere structuren heen. Ze hebben ‘tentakels’ om zich vast te houden aan bomen. Maar je kan ze natuurlijk ook over een pergola of schutting leiden.
- Druif
- Hop
- Kiwibes
- Schijnaugurk
8. Water- en oeverplanten
Water is een van de belangrijkste elementen in je voedselbos. Deze vegetatielaag is niet per se een laag qua hoogte, maar een groep planten die het goed doet in vochtige omstandigheden. Dit kan een vijver zijn, maar ook een moerasgebied of een wadi die om de vijver heen ligt.
- Watermunt
- Waterkers
- Lisdodde
- Moerasspirea
9. Fungale laag ook wel: paddenstoelen!
Paddenstoelen zijn een van mijn favoriete eetbare vegetatielaag. Het zijn geen planten, want paddenstoelen behoren tot de schimmels. Ze zijn heel belangrijk in het afbreken van organisch materiaal en helpen daarom mee om voedingsstoffen terug de bodem in te brengen. In een voedselbos zullen er na verloop van tijd altijd paddenstoelen zijn, maar om eetbare paddenstoelen te krijgen zul je die moeten enten in boomstammen of kweken op stro.
- Oesterzwam
- Fluweelpootje
- Shiitake
- Stropharia
- Judasoor
Pioniersoorten
Naast deze 9 lagen is het belangrijk om pioniersoorten in te zetten in je voedselbos. Pioniersoorten zijn soorten die snel groeien en vaak groeien op een kale bodem. Ze bereiden de bodem voor, zodat andere planten hier later beter kunnen groeien. Voorbeelden van pioniersoorten zijn:
- Bomen: wilg, els, berk
- Kruidlaag: smeerwortel, brandnetels, ridderzuring
Plantendatabase
Kijk voor een uitgebreide planten database op Plants for a Future of op de database van permacultuurnederland.
Een mini-voedselbos in jouw tuin?
Ben je nieuwsgierig geworden hoe de principes van een voedselbos kunnen werken in jouw tuin? Tijdens mijn interactieve workshop leer je hoe je van jouw stadstuin of dakterras een mini-voedselbos kan maken.
